Türkiye genelinde hane halklarının tüketim amaçlı harcamalarında aslan payını yüzde 29,3 ile konut ve kira giderleri göğüslerken, ulaştırma harcamaları yüzde 20,5 ile ikinci sırada, gıda ve alkolsüz içecekler ise yüzde 17,3’lük payla üçüncü sırada yer aldı.
SİGORTA, EĞİTİM VE SAĞLIK LİSTENİN SONUNA ATILDI
Ekonomik yükün temel ihtiyaçlara yoğunlaşması, geleceğe yönelik yatırımları ve sosyal güvence harcamalarını adeta dip seviyeye çekti. Toplam tüketim harcamaları içerisinde vatandaşın en az pay ayırabildiği kalemler sigorta, eğitim ve sağlık oldu. TÜİK verilerine göre, zorunlu harcamalardan geriye bütçe kalmaması nedeniyle sigorta ve finansal hizmetler yüzde 0,8 ile listenin en son sırasında yer aldı. Eğitim harcamaları toplam bütçeden sadece yüzde 1,8 pay alabilirken, sağlık harcamalarına ayrılan oran ise yüzde 2,2’de kalarak tehlikeli bir düşüşü gözler önüne serdi.
GELİR SEVİYESİ DEĞİŞTİKÇE HARCAMA ROTASI DA DEĞİŞİYOR
Araştırmanın en çarpıcı sonuçlarından biri de yüksek ve düşük gelirli aileler arasındaki uçurumu yansıtması oldu. Gelir seviyesi arttıkça ulaştırma harcamalarının yükseldiği, gelir düştükçe ise bütçenin tamamen boğaza ve barınmaya gittiği görüldü. En yüksek gelir grubundaki yüzde 20’lik dilim bütçesinin yüzde 25’ini ulaştırmaya, yüzde 25,7’sini konut ve kiraya, yüzde 12,4’ünü ise gıdaya ayırdı. Buna karşın, en düşük gelir grubundaki dar gelirli haneler bütçelerinin tam yüzde 38,7’sini konut ve kiraya, yüzde 29,2’sini gıda ve alkolsüz içecekler gibi en temel ihtiyaçlarına harcamak zorunda kaldı. Bu gruptakilerin ulaştırmaya ayırabildiği pay ise yüzde 8,6’da kaldı.
TEK YAŞAYANIN KİRA YÜKÜ AĞIR, KALABALIK AİLELERİN DERDİ MUTFAK
Hane halkının büyüklüğü de harcama kalemlerindeki dengeleri tamamen değiştirdi. Tek başına yaşayan vatandaşlar için en büyük kabus kira ve ev giderleri oldu. Tek kişilik hanelerin toplam harcamalarının tam yüzde 41’ini konut ve kira giderleri oluştururken, bu grupta gıdaya yüzde 14,3, ulaştırmaya ise yüzde 14,4 pay ayrıldı. Öte yandan, altı ve daha fazla kişinin bir arada yaşadığı kalabalık ailelerde ise öncelik mutfak oldu. Nüfusu kalabalık hanelerde gıda ve alkolsüz içecekler yüzde 23,7 ile en yüksek paya sahip olurken, konut ve kira harcamaları yüzde 22,4, ulaştırma harcamaları ise yüzde 18,1 seviyesinde gerçekleşti.
MÜTEŞEBBİSİN PARASI YOLA, İŞÇİNİN PARASI EVE GİDİYOR
TÜİK raporu, gelir kaynağının türüne göre de harcamaların nasıl şekillendiğini mercek altına aldı. Temel geçim kaynağı maaş, ücret ve yevmiye olan işçi ve memur kesimi, kazancının yüzde 26,4’ünü konut ve kiraya, yüzde 16’sını gıda ve alkolsüz içecekler ile yüzde 21,9’unu ulaştırmaya ayırdı. Kendi işinin sahibi olan müteşebbislerin harcama haritasında ise ticaretin getirdiği hareketlilikle ulaştırma öne çıktı. Müteşebbis geliri elde eden hanelerde konut ve kira harcamalarının payı yüzde 25,5, gıda payı yüzde 17 olurken, ulaştırma harcamalarının payı yüzde 25,9 olarak hesaplandı.
EN ÇOK ÇÖPE GİDEN ÜRÜN TAZE MEYVE VE SEBZE OLDU
Araştırmanın en can acıtan ve dikkat çeken bölümlerinden birini ise hanelerdeki gıda israfı oluşturdu. Alım gücünün tartışıldığı bir dönemde çöpe giden yiyeceklerin oranları dudak uçuklattı. Rapora göre, mutfaklarda en çok israf edilen gıda ürünlerinin başında yüzde 39,7’lik devasa bir oranla taze meyve ve sebzeler yer aldı. Sofraların baş tacı olan ekmek, yüzde 32,5 ile israfta ikinci sırada yer alarak derin bir toplumsal yarayı işaret etti. Hızlı tüketilmesi gereken ve çabuk bozulan süt ve süt ürünleri ise yüzde 15,1 ile en çok israf edilen üçüncü gıda grubu olarak kayıtlara geçti.